Historia w pigułce

Religia i wiaraJako historiographus privilegiatus (historyk uprzywilejowany) brał udział w odsieczy wiedeńskiej i sporządził z niej sprawozdanie zatytułowane Commentarius belli adversus Turcas (Pamiętnik wojny przeciw Turkom), wydane w roku 1684. Następnie spróbował ułożyć na jego podstawie epopeję narodową, lecz udało mu się dokończyć tylko jedną pieśń, wydaną w tym samym roku jako Dzieło Boskie albo Pieśni Wiednia wybawionego. Ostatnim i zarazem koronnym dziełem Kochowskiego był Trybut należyty wdzięczności wszystkiego dobrego Dawcy, Panu i Bogu albo Psalmodia polska za dobrodziejstwa Boskie dziękująca (1695). Jest to rodzaj testamentu, ujętego w formie parafrazy Księgi psalmów. Wyróżnia się ona z jednej strony stylizacją biblijną, z drugiej zaś zmianą punktu widzenia z Izraelity na Polaka, z Żyda na Chrześcijanina, z człowieka starożytnego na nowożytnego. Składa się ona z przemieszanych ze sobą 14 psalmów prywatnych i 22 publicznych. Ich naczelnymi ideami są: pokuta i miłosierdzie Boga, powstrzymanie namiętności i ufność w opatrzność (złota mierność), szczególna rola Polski w świecie (nowy naród wybrany, przedmurze chrześcijaństwa, Sobieski jako obrońca wiary) oraz wyższość ustroju polskiego (złota wolność). Psalmodia uważana jest powszechnie za jeden z najcenniejszych zabytków piśmiennictwa staropolskiego i za znakomitą syntezę ówczesnej kultury.

Naród sarmacki - przez który poeta rozumiał szlachtę - odegrał wg Kochowskiego rolę szczególną. Polska walcząca z Turcją ochraniała bowiem całą Europę i była prawdziwym przedmurzem chrześcijaństwa. Triumf w bitwie pod Wiedniem był dla Kochowskiego znakiem nieustającej opieki Stwórcy nad swoim narodem wybranym, zaś król Jan III Sobieski został przedstawiony w Psalmodii jako prawdziwy mąż opatrznościowy i Sarmata idealny. Kochowski ukazuje w swym utworze także hasła mesjanistyczne, zrodzone w społeczeństwie już w XVI wieku, a wspomagane i rozwijane przez Kościół. Rycerska polska szlachta odegrać miała znaczną rolę w Europie wschodniej przez krzewienie wiary chrześcijańskiej. Szlachcic, obrońca wiary, obrońca Najświętszej Marii Panny stawał na straży suwerenności chrześcijańskiej Europy i strzegł jej przed niebezpieczeństwem pogaństwa i innowierstwa. Polska pełniła w ideologii sarmackiej zaszczytną rolę przedmurza chrześcijaństwa, czyli w istocie najdalej na Wschód wysuniętego bastionu Rzymu.